Bradykardia – kiedy niskie tętno jest prawidłowe, a kiedy wymaga diagnostyki?

Tętno poniżej 60 uderzeń na minutę często określa się jako bradykardię, ale sam niski wynik nie oznacza jeszcze choroby serca. U osoby regularnie trenującej, podczas snu albo w trakcie stosowania niektórych leków wolniejsza praca serca może być fizjologiczna. Znacznie ważniejsze od pojedynczej liczby jest to, czy niskie tętno powoduje objawy, pojawiło się niedawno i czy serce potrafi odpowiednio przyspieszyć podczas wysiłku.

W Medi Home Care pomagamy pacjentom wyjaśnić przyczynę zbyt wolnej pracy serca. W placówce przy ul. Sieleckiej 22 w Warszawie na Mokotowie dostępne są konsultacje kardiologiczne, EKG spoczynkowe, Holter EKG 24 i 48 godzin oraz próba wysiłkowa. Pozwala to ocenić rytm zarówno w krótkim zapisie, jak i podczas codziennej aktywności, snu czy wysiłku.

Najważniejsze informacje

• Tętno poniżej 60/min nie zawsze oznacza chorobę – może występować fizjologicznie podczas snu oraz u osób dobrze wytrenowanych.
• W diagnostyce ważniejszy od samego wyniku jest związek niskiego tętna z objawami, takimi jak zawroty głowy, omdlenia, osłabienie, duszność czy pogorszenie tolerancji wysiłku.
• Bradykardia może być skutkiem działania leków, niedoczynności tarczycy, zaburzeń elektrolitowych, bezdechu sennego albo zaburzeń wytwarzania i przewodzenia impulsów w sercu.
• W Medi Home Care w Warszawie na Mokotowie diagnostykę można rozpocząć od konsultacji kardiologicznej i EKG, a w zależności od objawów rozszerzyć ją m.in. o Holter EKG lub próbę wysiłkową.

Co właściwie oznacza bradykardia?

W praktyce pacjent najczęściej spotka się z informacją, że bradykardia oznacza częstość pracy serca poniżej 60 uderzeń na minutę. Jest to jednak umowna granica. W dokumentach dotyczących zaburzeń rytmu przy ocenie dysfunkcji węzła zatokowego często przyjmuje się jako punkt odniesienia rytm zatokowy poniżej 50/min w czasie czuwania. Ta różnica dobrze pokazuje, dlaczego nie powinno się diagnozować problemu wyłącznie na podstawie liczby wyświetlanej przez ciśnieniomierz lub zegarek. Tętno 55/min u zdrowej, aktywnej osoby bez żadnych dolegliwości może mieć zupełnie inne znaczenie niż 55/min u pacjenta, który od kilku dni odczuwa zawroty głowy i niemal mdleje podczas wstawania.

Kiedy niskie tętno może być prawidłowe?

Serce nie musi pracować z jednakową częstością przez całą dobę. Podczas snu zmniejsza się aktywność organizmu i tętno naturalnie spada. Wolniejszy rytm jest również częsty u osób regularnie uprawiających sport. Wytrenowane serce może podczas jednego skurczu przepompować większą ilość krwi, dlatego w spoczynku nie musi kurczyć się tak często. U takich osób wartości poniżej 60/min, a czasem jeszcze niższe, mogą występować bez jakichkolwiek objawów. Znaczenie ma jednak cały obraz: wiek, poziom aktywności, choroby współistniejące, stosowane leki i to, czy niskie tętno było obserwowane już wcześniej. Dlatego wynik 48–55/min u osoby regularnie trenującej i czującej się dobrze nie powinien być interpretowany tak samo jak nagły spadek tętna do podobnych wartości u osoby starszej, która dotychczas miała rytm 70–80/min.

Jakie objawy powinny zwrócić uwagę?

Zbyt wolna praca serca może sprawić, że do mózgu i innych narządów dociera za mało krwi w stosunku do aktualnego zapotrzebowania. Wtedy pojawiają się objawy, które są znacznie ważniejszą wskazówką niż sama wartość tętna.

Szczególnej uwagi wymagają:

• zawroty głowy, zasłabnięcia lub omdlenia,
• nietypowe osłabienie i szybkie męczenie się,
• duszność lub wyraźnie gorsza tolerancja wysiłku,
• ból w klatce piersiowej, splątanie albo uczucie „odpływania”.

Takie dolegliwości mogą mieć wiele przyczyn. Jednak jeśli występują jednocześnie z wolną pracą serca, warto sprawdzić, czy pomiędzy nimi istnieje związek.

Dlaczego serce zaczyna bić zbyt wolno?

Prawidłowy rytm serca powstaje w węźle zatokowym, który pełni funkcję naturalnego rozrusznika. Następnie impuls elektryczny przechodzi przez przedsionki, węzeł przedsionkowo-komorowy i dalej do komór. Bradykardia może więc pojawić się zarówno wtedy, gdy impulsy powstają zbyt wolno, jak i wtedy, gdy ich przewodzenie jest zaburzone.

Do najczęstszych przyczyn zbyt wolnej pracy serca należą:

• dysfunkcja węzła zatokowego – może powodować stałe lub okresowe zwolnienie rytmu, pauzy, a czasem naprzemienne występowanie wolnego i szybkiego rytmu serca;
• bloki przedsionkowo-komorowe – przewodzenie impulsu z przedsionków do komór jest wtedy spowolnione lub częściowo bądź całkowicie przerwane;
• działanie leków – rytm mogą zwalniać m.in. beta-adrenolityki, niektóre leki z grupy antagonistów wapnia, digoksyna oraz część leków przeciwarytmicznych;
• inne choroby i zaburzenia – m.in. niedoczynność tarczycy, zaburzenia elektrolitowe, niedotlenienie, przebyte uszkodzenie mięśnia sercowego czy obturacyjny bezdech senny.

Przy stwierdzeniu wolnego tętna bardzo ważna jest więc nie tylko ocena samego rytmu serca, ale również lista przyjmowanych leków i chorób współistniejących. Nie należy samodzielnie odstawiać leków ani zmieniać ich dawkowania, nawet jeśli mogą wpływać na częstość pracy serca. To jeden z powodów, dla których diagnostyka bradykardii nie powinna kończyć się na odczytaniu wartości tętna. Ważne jest ustalenie przyczyny oraz sprawdzenie, czy zwolnieniu rytmu towarzyszą objawy.

Ciekawy fakt: wolne tętno w nocy może zwrócić uwagę na bezdech senny

U części pacjentów największe zwolnienia rytmu występują właśnie podczas snu. Nie oznacza to automatycznie choroby wymagającej wszczepienia rozrusznika.

Jeżeli nocnej bradykardii towarzyszą głośne chrapanie, obserwowane przerwy w oddychaniu, częste wybudzenia, poranne bóle głowy albo nasilona senność w ciągu dnia, warto uwzględnić możliwość obturacyjnego bezdechu sennego. Leczenie bezdechu może zmniejszać częstość nocnych zaburzeń rytmu.

Ważne jest nie tylko tętno w spoczynku, ale również jego reakcja na wysiłek

Pacjent może mieć tętno 55/min w spoczynku i nie odczuwać żadnych problemów. Pytanie brzmi jednak: co dzieje się po rozpoczęciu aktywności?

Zdrowe serce powinno przyspieszyć, gdy rośnie zapotrzebowanie organizmu na tlen. Jeżeli częstość rytmu nie zwiększa się odpowiednio do wykonywanego wysiłku, może występować tzw. niewydolność chronotropowa.

Objawem może być sytuacja, w której pacjent podczas spaceru, wejścia po schodach czy jazdy na rowerze bardzo szybko się męczy, ale tętno pozostaje nieadekwatnie niskie. W badaniach niewydolność chronotropową często definiowano jako nieosiąganie około 80% oczekiwanej rezerwy częstości rytmu podczas wysiłku, choć jej ocena wymaga uwzględnienia wieku, leków i stanu klinicznego.

Gdy mamy do czynienia z takimi sytuacjami pomocna może być próba wysiłkowa, podczas której obserwuje się EKG, tętno i ciśnienie podczas stopniowego zwiększania obciążenia. W Medi Home Care badanie wykonujemy pod nadzorem medycznym w placówce na Mokotowie.

Jak wygląda diagnostyka bradykardii?

Pierwszym krokiem jest rozmowa z lekarzem. Ważne jest ustalenie, od kiedy tętno jest niskie, czy występują objawy, jakie leki przyjmuje pacjent oraz czy dolegliwości są związane z wysiłkiem, snem albo określoną porą dnia.

W zależności od sytuacji diagnostyka może obejmować:

• EKG spoczynkowe – pozwala ocenić rytm oraz sposób przewodzenia impulsów w chwili badania,
• Holter EKG – rejestruje pracę serca przez 24 lub 48 godzin, również podczas snu i codziennej aktywności,
• próbę wysiłkową – pomaga ocenić, czy serce odpowiednio zwiększa częstość pracy podczas wysiłku,
• badania laboratoryjne, np. elektrolity czy hormony tarczycy, oraz dodatkowe badania zależnie od podejrzewanej przyczyny.

Jeżeli istnieje podejrzenie choroby strukturalnej serca, lekarz może dodatkowo skierować pacjenta na badania obrazowe.

Bradykardia – najczęściej zadawane pytania

Źródła:

• American College of Cardiology / American Heart Association / Heart Rhythm Society, 2018 Guideline on the Evaluation and Management of Patients With Bradycardia and Cardiac Conduction Delay.
• European Society of Cardiology, 2021 ESC Guidelines on Cardiac Pacing and Cardiac Resynchronization Therapy.
• American Heart Association, Bradycardia: Slow Heart Rate, aktualizacja 2024.
• American Heart Association, All About Heart Rate.