Rehabilitacja przedoperacyjna – jak przygotować ciało do zabiegu?

Rehabilitacja przedoperacyjna, nazywana też prehabilitacją, to przygotowanie pacjenta do planowanego zabiegu. Jej celem jest poprawa sprawności, siły mięśniowej, zakresu ruchu, wydolności i bezpieczeństwa jeszcze przed operacją. Dzięki temu pacjent lepiej rozumie, co będzie działo się po zabiegu, szybciej uczy się prawidłowego poruszania i może sprawniej rozpocząć rehabilitację pooperacyjną.

Najczęściej mówi się o niej w kontekście zabiegów ortopedycznych, takich jak endoproteza biodra lub endoproteza kolana, rekonstrukcja więzadła krzyżowego, artroskopia, operacje barku, zabiegi kręgosłupa czy leczenie urazów. W praktyce przygotowanie przedoperacyjne może być ważne również przed większymi operacjami ogólnymi, kardiochirurgicznymi, onkologicznymi i u pacjentów osłabionych, starszych lub z chorobami przewlekłymi¹.

Na czym polega rehabilitacja przedoperacyjna?

Rehabilitacja przedoperacyjna nie polega wyłącznie na wykonaniu kilku ćwiczeń przed zabiegiem. To szerszy proces, który powinien być dopasowany do rodzaju operacji, stanu pacjenta i jego aktualnych ograniczeń. Inaczej wygląda przygotowanie osoby czekającej na endoprotezę biodra, inaczej pacjenta po urazie kolana, a jeszcze inaczej osoby przygotowywanej do operacji kręgosłupa.

W rehabilitacji przedoperacyjnej można uwzględnić:

• ćwiczenia wzmacniające,
• poprawę zakresu ruchu,
• ćwiczenia równoważne i koordynacyjne,
• naukę chodzenia o kulach lub z balkonikiem,
• ćwiczenia oddechowe,
• edukację dotyczącą pierwszych dni po zabiegu,
• przygotowanie do bezpiecznego wstawania, siadania i chodzenia,
• zmniejszanie bólu, obrzęku i napięcia,
• naukę prostych ćwiczeń do wykonywania po operacji,
• przygotowanie mieszkania do okresu rekonwalescencji.

W wielu przypadkach ważne jest też ogólne przygotowanie organizmu. Znaczenie ma odżywienie, sen, kontrola chorób przewlekłych, ograniczenie używek i wsparcie psychiczne. Prehabilitacja coraz częściej jest traktowana jako element szerszego przygotowania pacjenta do operacji, a nie tylko jako osobny zestaw ćwiczeń¹.

Dlaczego warto ćwiczyć jeszcze przed zabiegiem?

Operacja jest dużym obciążeniem dla organizmu. Po zabiegu zwykle pojawia się ból, obrzęk, osłabienie, ograniczenie ruchu i potrzeba czasowego odciążania operowanej okolicy. Jeśli pacjent wchodzi w ten etap z bardzo słabymi mięśniami, ograniczonym zakresem ruchu i niską sprawnością, powrót do samodzielności może być trudniejszy.

Rehabilitacja przedoperacyjna pomaga zbudować możliwie najlepszy punkt startowy. Nie zawsze da się całkowicie zlikwidować ból lub ograniczenia przed operacją. Można jednak poprawić to, co jest możliwe: siłę, kontrolę ruchu, sposób chodzenia, równowagę, świadomość ciała i przygotowanie do codziennych czynności po zabiegu.

Dla pacjenta ważne jest także zmniejszenie niepewności. Osoba, która przed operacją nauczy się chodzenia o kulach, wstawania z łóżka, ćwiczeń oddechowych i podstawowych zasad bezpieczeństwa, zwykle lepiej radzi sobie w pierwszych dniach po zabiegu. Wie, czego się spodziewać i łatwiej współpracuje z fizjoterapeutą.

Rehabilitacja przed endoprotezą biodra lub kolana

Jednym z najważniejszych wskazań do rehabilitacji przedoperacyjnej jest planowana endoproteza stawu biodrowego lub kolanowego. Pacjenci trafiający na taki zabieg często mają już długo utrzymujący się ból, ograniczenie ruchomości, osłabienie mięśni i zmieniony sposób chodzenia. Część osób przez wiele miesięcy ogranicza aktywność, aby unikać bólu. To może prowadzić do dalszego spadku siły i wydolności.

Przed endoprotezą biodra warto pracować nad siłą mięśni pośladkowych, stabilizacją miednicy, zakresem ruchu i bezpiecznym chodem. Ważne jest też przygotowanie do funkcjonowania po operacji: siadania na odpowiedniej wysokości, wstawania, korzystania z toalety, chodzenia o kulach i unikania ruchów, których lekarz może czasowo zakazać po zabiegu.

Przed endoprotezą kolana szczególne znaczenie ma zakres wyprostu i zgięcia, siła mięśnia czworogłowego uda, kontrola obrzęku i nauka prawidłowego obciążania kończyny. Im lepiej pacjent rozumie rolę ćwiczeń przed zabiegiem, tym łatwiej może kontynuować pracę po operacji².

Rehabilitacja przed endoprotezą może obejmować:

• ćwiczenia wzmacniające kończynę dolną,
• ćwiczenia poprawiające zakres ruchu,
• naukę chodzenia o kulach,
• trening wstawania i siadania,
• ćwiczenia równowagi,
• przygotowanie do chodzenia po schodach,
• edukację dotyczącą pierwszych tygodni po zabiegu,
• zalecenia dotyczące bezpiecznego przygotowania mieszkania.

W przypadku endoprotezy nie chodzi o forsowanie chorego stawu. Celem jest bezpieczne przygotowanie pacjenta do operacji i późniejszej rehabilitacji.

Rehabilitacja przed zabiegami ortopedycznymi kolana

Rehabilitacja przedoperacyjna jest szczególnie ważna u pacjentów przygotowywanych do zabiegów kolana. Dotyczy to m.in. rekonstrukcji więzadła krzyżowego przedniego, zabiegów po urazach łąkotek, operacji niestabilności rzepki, artroskopii i innych procedur naprawczych.

Przed rekonstrukcją ACL bardzo ważne jest zmniejszenie obrzęku, odzyskanie możliwie pełnego wyprostu kolana, poprawa zakresu zgięcia, wzmocnienie mięśnia czworogłowego oraz praca nad równowagą i czuciem głębokim. Jeśli kolano przed operacją jest bardzo sztywne, obrzęknięte i słabo kontrolowane, rehabilitacja po zabiegu może być trudniejsza⁵.

W praktyce przygotowanie przed operacją kolana może obejmować:

• ćwiczenia zakresu ruchu,
• aktywację mięśnia czworogłowego,
• wzmacnianie mięśni pośladkowych i tylnej grupy uda,
• ćwiczenia równoważne,
• naukę prawidłowego chodu,
• zmniejszanie obrzęku,
• edukację dotyczącą ochrony kolana po zabiegu.

Nie każdy pacjent powinien wykonywać te same ćwiczenia. Inaczej pracuje się po świeżym urazie, inaczej przy przewlekłej niestabilności, a inaczej przed planową artroskopią. Program powinien uwzględniać ból, obrzęk, zakres ruchu i zalecenia lekarza.

Rehabilitacja przed operacją barku

Przed zabiegami barku celem jest zwykle poprawa ruchomości, zmniejszenie bólu, wzmocnienie mięśni obręczy barkowej i nauka bezpiecznego funkcjonowania po operacji. Dotyczy to m.in. zabiegów stożka rotatorów, leczenia niestabilności barku, operacji po urazach, endoprotezoplastyki barku lub zabiegów związanych z przewlekłym bólem i ograniczeniem ruchu.

Przy barku ważna jest nie tylko sama siła. Liczy się także kontrola łopatki, praca mięśni stabilizujących i zakres ruchu, który pozwala wykonywać codzienne czynności. Przed zabiegiem pacjent może nauczyć się, jak zakładać ubranie, jak spać, jak chronić kończynę i jak wykonywać bezpieczne ćwiczenia zalecone po operacji.

Rehabilitacja przedoperacyjna może pomóc pacjentowi lepiej zrozumieć ograniczenia po zabiegu. To ważne, ponieważ po wielu operacjach barku ręka może być czasowo unieruchomiona. Warto wcześniej przygotować dom i codzienną organizację tak, aby przez pierwsze dni lub tygodnie nie przeciążać operowanej kończyny.

Rehabilitacja przed operacją kręgosłupa

Rehabilitacja przedoperacyjna może być istotna także przed planowanymi zabiegami kręgosłupa. Dotyczy to pacjentów z przewlekłym bólem, dyskopatią, stenozą kanału kręgowego, niestabilnością lub innymi schorzeniami, w których zaplanowano leczenie operacyjne.

Przed zabiegiem zwykle pracuje się nad bezpiecznym ruchem, napięciem mięśniowym, oddychaniem, aktywacją mięśni tułowia i edukacją. Pacjent powinien wiedzieć, jak wstawać z łóżka, jak zmieniać pozycję, jak unikać gwałtownych skrętów oraz jak stopniowo wracać do chodzenia i codziennych aktywności.

W przypadku kręgosłupa duże znaczenie ma również zmniejszenie lęku przed ruchem. Pacjent, który rozumie, które ruchy są bezpieczne i jak korzystać z ciała po operacji, może łatwiej rozpocząć rehabilitację po zabiegu.

Inne ważne wskazania do rehabilitacji przedoperacyjnej

Chociaż rehabilitacja przedoperacyjna często kojarzy się z ortopedią, jej zastosowanie jest szersze. Może być pomocna u pacjentów przygotowywanych do większych operacji, szczególnie gdy występuje osłabienie, niska wydolność, choroby przewlekłe lub długi okres ograniczonej aktywności.

Wskazaniem do rozważenia prehabilitacji mogą być m.in.:

• planowane zabiegi ortopedyczne,
• endoproteza biodra, kolana lub barku,
• rekonstrukcja więzadeł,
• artroskopia,
• operacje kręgosłupa,
• większe zabiegi chirurgiczne,
• operacje onkologiczne,
• zabiegi u osób starszych,
• operacje u pacjentów z niską wydolnością,
• planowane leczenie po długim unieruchomieniu,
• zabiegi u osób z dużym lękiem przed ruchem i bólem.

W takich sytuacjach rehabilitacja przed operacją może być częścią szerszego przygotowania. Oprócz ćwiczeń znaczenie mają edukacja, odżywienie, kontrola chorób przewlekłych i przygotowanie psychiczne.

Co fizjoterapeuta ocenia przed operacją?

Pierwsza konsultacja przedoperacyjna powinna pomóc określić, z jakiego poziomu sprawności pacjent startuje. Dzięki temu można dobrać realistyczny plan działania. Nie każdy pacjent potrzebuje intensywnego treningu. Czasami najważniejsza jest nauka bezpiecznego poruszania, zmniejszenie obrzęku i przygotowanie do pierwszych dni po zabiegu.

Podczas konsultacji można ocenić:

• zakres ruchu stawu,
• siłę mięśniową,
• sposób chodzenia,
• równowagę,
• kontrolę tułowia,
• poziom bólu,
• obrzęk,
• samodzielność w codziennych czynnościach,
• sposób wstawania i siadania,
• ryzyko upadku,
• potrzeby związane z kulami, balkonikiem lub innym sprzętem pomocniczym.

Na tej podstawie można ustalić, co jest najważniejsze przed zabiegiem. U jednej osoby będzie to wzmocnienie mięśni, u innej nauka chodzenia o kulach, a u kolejnej poprawa zakresu ruchu lub zmniejszenie napięcia.

Potrzebujesz fizjoterapeuty?
Umów wizytę w trzech prostych krokach!

Jak może wyglądać program rehabilitacji przedoperacyjnej?

Program powinien być prosty, bezpieczny i możliwy do wykonania przez pacjenta. Zbyt trudne ćwiczenia mogą nasilać ból albo zniechęcać do regularności. Zbyt łatwe nie przyniosą oczekiwanego efektu. Najlepszy plan to taki, który uwzględnia aktualny stan pacjenta i realny czas pozostały do operacji.

Rehabilitacja przedoperacyjna obejmuje:

• ćwiczenia wzmacniające,
• ćwiczenia zakresu ruchu,
• trening równowagi,
• naukę chodu,
• ćwiczenia oddechowe,
• trening wstawania i siadania,
• edukację przeciwbólową,
• przygotowanie do korzystania z kul,
• naukę prostych ćwiczeń pooperacyjnych,
• zalecenia dotyczące aktywności w domu.

W przypadku endoprotezy ważne jest przygotowanie do chodzenia, siadania, korzystania ze schodów i odciążania operowanej kończyny zgodnie z zaleceniami. W przypadku kolana często większy nacisk kładzie się na wyprost, kontrolę mięśnia czworogłowego i obrzęk. W przypadku barku ważne są łopatka, zakres ruchu i bezpieczne funkcjonowanie po czasowym unieruchomieniu.

Edukacja pacjenta jest równie ważna jak ćwiczenia

Pacjent przygotowany do operacji powinien wiedzieć, co może go czekać po zabiegu. Nie chodzi o straszenie możliwymi trudnościami. Chodzi o spokojne wyjaśnienie, jak wygląda pierwszy etap rekonwalescencji i co można zrobić, aby był bezpieczniejszy.

W edukacji przedoperacyjnej warto omówić:

• jak wstawać z łóżka,
• jak siadać i wstawać z krzesła,
• jak korzystać z kul lub balkonika,
• jak przygotować łazienkę,
• jak ograniczyć ryzyko potknięcia,
• jak rozpoznać niepokojące objawy,
• jak wykonywać pierwsze ćwiczenia,
• czego unikać po zabiegu,
• jak stopniowo zwiększać aktywność.

Przy zabiegach endoprotezoplastyki pacjent powinien znać podstawowe zasady ochrony operowanego stawu, jeśli zostały zalecone przez lekarza. Przy operacjach kolana powinien rozumieć znaczenie pracy nad zakresem ruchu. Przy operacjach kręgosłupa powinien umieć bezpiecznie zmieniać pozycję i wstawać.

Przygotowanie mieszkania przed zabiegiem

Rehabilitacja przedoperacyjna to także przygotowanie środowiska, w którym pacjent będzie funkcjonował po powrocie ze szpitala. To szczególnie ważne po endoprotezie, operacji kolana, zabiegu kręgosłupa lub u osób starszych.

Przed operacją warto sprawdzić:

• czy z podłogi można usunąć luźne dywany,
• czy przy łóżku jest miejsce na bezpieczne wstawanie,
• czy krzesło ma odpowiednią wysokość,
• czy w łazience potrzebne są uchwyty,
• czy pacjent ma stabilne obuwie,
• czy często używane rzeczy są w zasięgu ręki,
• czy schody będą wymagały asekuracji,
• czy potrzebne będą kule, balkonik lub nakładka na sedes.

Dobre przygotowanie mieszkania może zmniejszyć ryzyko upadku i ułatwić pierwsze dni po operacji. To proste działania, które często mają duże znaczenie dla samodzielności.

Kiedy zacząć rehabilitację przedoperacyjną?

Najlepiej rozpocząć ją wtedy, gdy wiadomo już, że zabieg jest planowany. Czasami pacjent ma kilka miesięcy, czasami kilka tygodni, a czasami tylko kilkanaście dni. Każdy z tych okresów można wykorzystać. Nawet krótka edukacja i nauka bezpiecznego poruszania mogą być pomocne.

Jeżeli do operacji zostało więcej czasu, można stopniowo budować siłę, zakres ruchu i wydolność. Jeśli termin jest bliski, priorytetem staje się bezpieczeństwo, nauka chodu, przygotowanie domu i opanowanie podstawowych ćwiczeń.

Nie warto zaczynać od zbyt intensywnego treningu tuż przed operacją. Celem nie jest zmęczenie organizmu, ale przygotowanie go do zabiegu. Ćwiczenia powinny być wykonywane regularnie, ale bez nasilania bólu, obrzęku lub objawów neurologicznych.

Kiedy trzeba zachować szczególną ostrożność?

Rehabilitacja przedoperacyjna powinna być bezpieczna. Niektóre objawy wymagają konsultacji lekarskiej albo modyfikacji ćwiczeń. Dotyczy to szczególnie sytuacji, gdy pojawia się silny ból, narastający obrzęk, gorączka, zaczerwienienie, duszność, ból w klatce piersiowej, nagłe osłabienie kończyny, zaburzenia czucia lub problemy z kontrolą moczu albo stolca.

Ostrożność jest też potrzebna u osób z chorobami serca, zaawansowaną osteoporozą, dużym ryzykiem upadku, cukrzycą, świeżymi urazami i znacznym bólem. W takich przypadkach ćwiczenia powinny być szczególnie dobrze dobrane.

Rehabilitacja przedoperacyjna a rehabilitacja po operacji

Rehabilitacja przedoperacyjna nie zastępuje rehabilitacji pooperacyjnej. To pierwszy etap przygotowania do całego procesu leczenia. Po zabiegu zakres ćwiczeń i obciążeń zawsze powinien być dopasowany do rodzaju operacji, zaleceń lekarza i aktualnego stanu pacjenta.

Dobrze przygotowany pacjent łatwiej wchodzi w rehabilitację pooperacyjną. Zna podstawowe ćwiczenia, umie korzystać z pomocy ortopedycznych i wie, jak bezpiecznie wykonywać codzienne czynności. Dzięki temu pierwsze dni po operacji mogą być spokojniejsze i bardziej uporządkowane.

Lepszy start przed operacją to łatwiejszy początek po zabiegu

Rehabilitacja przedoperacyjna ma przygotować pacjenta do zabiegu i pierwszych etapów powrotu do sprawności. Największe znaczenie ma przy planowanych zabiegach ortopedycznych, endoprotezach, operacjach kolana, barku i kręgosłupa. Może być również pomocna przed innymi większymi operacjami, zwłaszcza u osób osłabionych lub z chorobami przewlekłymi.

Dobrze dobrany program powinien obejmować ćwiczenia, edukację, naukę bezpiecznego poruszania i przygotowanie domu. Nie musi być skomplikowany. Musi być regularny, bezpieczny i dopasowany do pacjenta. Im lepiej pacjent rozumie swoje ciało przed operacją, tym łatwiej może współpracować po zabiegu i stopniowo wracać do codziennych aktywności.

Źródła:

1. McIsaac D.I. i wsp., BMJ 2025 – Relative efficacy of prehabilitation interventions and their components
2. NICE NG157 – Joint replacement: primary hip, knee and shoulder
3. Konnyu K.J. i wsp., American Journal of Physical Medicine & Rehabilitation, 2023 – Prehabilitation for Total Knee or Total Hip Arthroplasty
4. Punnoose A. i wsp., 2023 – Prehabilitation for Patients Undergoing Orthopedic Surgery
5. Cunha J. i wsp., 2022 – ACL Prehabilitation Improves Postoperative Strength and Motion and Return to Sport in Athletes